Basistraining AI-geletterdheid

Wat is AI?

Je hebt vast wel eens gehoord dat AI "heel veel kan". Maar wat ís het nou eigenlijk? En je gebruikt het waarschijnlijk al vaker dan je denkt: je spamfilter, de voorspellende tekst op je telefoon, de filmtips van een streamingdienst, allemaal AI.

AI (artificiële intelligentie, of kunstmatige intelligentie) is een naam voor computersystemen die leren door patronen te herkennen, en op basis daarvan een taak uitvoeren. Zo'n systeem noemen we een AI-systeem.

Het verschil met een gewone computer? Een gewoon programma doet precies wat een mens van tevoren heeft opgeschreven. Een AI-systeem leert zelf uit voorbeelden, en kan daardoor ook omgaan met een situatie die het niet eerder zag. Het lijkt soms bijna te denken als een mens, maar het blijft een computerprogramma.

Algoritme: het stappenplan

Om AI te snappen, helpt het om eerst te weten wat een algoritme is. Dat is de kern van álle computersystemen.

Een algoritme is een stappenplan dat een computer automatisch doorloopt om een taak uit te voeren. Van iets simpels (zet mails met "gratis aanbod" in de spamfolder) tot iets ingewikkelds (herken een gezicht op een foto).

Leren, voorspellen en handelen

De algoritmes in AI zorgen dat het allerlei dingen kan. AI leert van gegevens door patronen te herkennen, en gebruikt dat om een voorspelling te doen in een nieuwe situatie. Soms hangt er aan die voorspelling ook een actie vast, zoals bij een zelfrijdende auto.

Draai de kaartjes om voor een voorbeeld:

Hoe komt AI aan een antwoord?

Dat gebeurt in een paar fases, van trainen tot gebruiken.

1. Trainingsdata verzamelen

Voordat een AI-systeem iets kan, moet het getraind worden. Dat begint met het verzamelen van gegevens: de trainingsdata. Denk aan miljoenen foto's, teksten, geluiden, getallen of zelfs computercode. Bekende chatbots zijn getraind op zoveel tekst dat een mens het in duizend levens niet zou kunnen lezen.

2. Patronen leren herkennen

Met die voorbeelden leert het systeem patronen herkennen. "Wat lijkt op een kat?" "Welke tekst klinkt als een vraag?" Hoe meer voorbeelden, hoe beter het wordt.

3. Input → output

Daarna kun je het gebruiken. Jouw vraag of foto is de input. Het antwoord dat eruit komt is de output. Hoe duidelijker je input, hoe beter het resultaat.

Data en gegevens

De woorden data en gegevens kwamen al een paar keer langs. Niet gek, want gegevens zijn de basis van AI. "Data" is gewoon het Engelse woord voor "gegevens".

We gebruiken gegevens om AI te trainen, én als input wanneer we AI in de praktijk gebruiken. Maar sommige gegevens zijn gevoelig.

Wat kan AI wel en niet?

AI-systemen zijn krachtig en lijken soms als mensen te reageren. Maar het blijven computerprogramma's. Tik bij elke stelling op Kan niet of Kan wel.

Van algoritme naar generatieve AI

Je hoort de laatste tijd veel over AI die nieuwe dingen máákt: een tekst, een afbeelding, een samenvatting. Dat noemen we generatieve AI. Het is een soort AI, die weer een soort algoritme is. Zo horen ze bij elkaar:

Generatieve AI maakt verschillende soorten content: tekst, beeld, geluid en video. Een chatbot maakt tekst, dus dat is één van die soorten.

Hoe werkt een chatbot?

Een chatbot werkt met een taalmodel (in het Engels: LLM, large language model). Zo'n model heeft enorm veel tekst gelezen en raadt steeds het meest waarschijnlijke volgende woord. Het taalmodel zelf zoekt niets op, het formuleert. Daarom klinkt het vloeiend, en daarom kan het ook overtuigend de mist in gaan. Als het zo feiten of bronnen verzint en die brengt alsof ze waar zijn, noemen we dat hallucineren.

Zo'n taalmodel is de motor, niet het product. Dezelfde techniek zit ook achter de woordsuggestie op je telefoon, de knop "vat samen" in Word en het aanvullen van code. Een chatbot is er dus één toepassing van. Sommige AI-assistenten, zoals Copilot, zetten daar nog een zoekstap bovenop: die halen er wél echte bronnen bij, die je altijd zelf controleert.

Bekende voorbeelden

Generatieve AI is het type AI dat veel mensen al kennen. Een paar bekende voorbeelden:

Prompt → output

Bij generatieve AI noemen we jouw opdracht een prompt. Hoe duidelijker je prompt, hoe bruikbaarder de output.

Praat met drie collega's

Je weet nu de basis. Maar hoe kijken collega's eigenlijk naar AI op het werk? Je plaatst een oproep en spreekt drie mensen, elk met een eigen kijk.

Nour

communicatieadviseur, enthousiast

Tom

vergunningverlener, voorzichtig

Saïda

adviseur informatievoorziening, afgewogen

Ze willen alle drie het beste voor hun werk, maar kijken er elk op hun eigen manier naar. We beginnen bij Nour.

Soms lijkt AI iets van de laatste tijd, omdat generatieve AI zo in opkomst is. Maar AI bestaat al veel langer! Veel AI maakt geen tekst of beeld, maar onderzoekt gegevens en doet daar een voorspelling mee. AI is dus meer dan chatbots.

Zes voorbeelden van AI

Draai de kaartjes om voor uitleg:

Tof hè, wat er al kan? Ik moet weer door. Maar onthoud: AI is meer dan chatbots alleen. Andere AI onderzoekt juist gegevens en doet voorspellingen, denk aan het inschatten hoeveel aanvragen er binnenkomen. Geloof me, dit is nog maar het begin!

Je spreekt nu Tom, de vergunningverlener. Hij kijkt heel anders naar AI.

Wist je dat mensen vaak automatisch aannemen dat een computer gelijk heeft? Dat heet automation bias.

Een antwoord van AI klinkt vaak heel zeker, en juist dáárom nemen we het te makkelijk over. Maar AI kan zich vergissen. Blijf de uitkomst dus zelf beoordelen met je eigen kennis en ervaring, ook als het overtuigend klinkt.

Dit zijn wel de dingen waar ik me zorgen over maak. We moeten niet te snel meegaan in iets dat nog volop in ontwikkeling is. Voorzichtig blijven, dus.

Tot slot spreek je Saïda. Zij zoekt de balans.

En denk aan besluiten over inwoners. Een AI die zelf een vergunning toe- of afwijst? Dat doen we niet. Als een inwoner vraagt waarom iets is afgewezen, moeten wíj dat kunnen uitleggen, en dat kan niet als een AI het besloot. AI mag helpen, maar de beslissing neem jij.

Zo gaan we er bij ODH mee om

Een paar richtlijnen waar je je aan houdt. ODH legt de precieze afspraken nog vast, dus bij twijfel vraag je het na.

• Geen persoonsgegevens in de AI-tools die ODH nu toestaat, in geen enkele vorm. Denk breder dan een naam of adres: ook een e-mail, foto of dossiernummer met iemands gegevens telt mee.
• Extra gevoelige gegevens horen er sowieso nooit in: gezondheid, afkomst, geloof, politieke voorkeur, biometrie en geaardheid (bijzondere persoonsgegevens), en ook niet strafrechtelijke gegevens of gegevens uit een basisregistratie (die vallen onder een eigen, streng regime).
• AI neemt geen besluiten over mensen; jij blijft verantwoordelijk.
• AI ondersteunt, jij controleert de uitkomst.
• Gebruik alleen de tools die ODH heeft toegestaan.
• Ben je open over je AI-gebruik bij teksten die naar buiten gaan, richting inwoners of bedrijven.
• Ging er iets mis, bijvoorbeeld per ongeluk gevoelige info of persoonsgegevens in een AI-tool? Meld het meteen in TOPdesk via Iets melden → Informatiebeveiliging → Melding Datalek.

Wat neem je mee?

Je sprak drie collega's met elk een eigen kijk: Nour enthousiast, Tom voorzichtig op de risico's, Saïda gericht op verantwoord gebruik. Alle drie willen ze het beste voor hun werk.

Vier dingen om over na te denken

De belangrijkste woorden

Draai de kaartjes om voor de uitleg:

Woordenlijst

De belangrijkste begrippen uit deze training, per onderwerp. Je kunt deze lijst altijd openen via het menu.

Wat is AI

Algoritme

Een stappenplan dat een computer automatisch doorloopt om een taak uit te voeren.

AI-systeem

Een computersysteem dat leert van gegevens door patronen te herkennen, en zo een taak uitvoert of iets voorspelt.

Patroon

Een terugkerend kenmerk in gegevens, bijvoorbeeld dat spam-mails vaak “gratis” in de titel hebben.

Hoe AI werkt en data

Data / gegevens

Feiten of begrippen in een vorm die computers kunnen lezen en gebruiken. “Data” is het Engelse woord voor “gegevens”.

Trainingsdata

De gegevens waarmee een AI-systeem wordt getraind: tekst, foto's, geluid, getallen.

Input

Wat je in een AI-systeem stopt, bijvoorbeeld een vraag, een foto of een document.

Output

Het resultaat dat het AI-systeem teruggeeft, zoals een antwoord, samenvatting of voorspelling.

Persoonsgegevens

Alle gegevens die naar een persoon te herleiden zijn, direct of in combinatie: naam, adres, e-mail, telefoonnummer, BSN, kenteken, locatie, een dossiernummer of een foto waarop iemand te zien is.

Generatieve AI

Generatieve AI

Het type AI dat iets nieuws maakt: tekst, een afbeelding, code of zelfs video.

Chatbot

Een AI-programma waarmee je een gesprek voert: jij typt iets, het maakt een antwoord. Werkt met een taalmodel. ChatGPT en Copilot-chat zijn voorbeelden.

Taalmodel (LLM)

De motor die tekst maakt: het raadt woord voor woord wat volgt. Een chatbot is er één toepassing van; hetzelfde model zit ook achter vertalen of woordsuggestie. Het zoekt niets op.

Prompt

De opdracht die je aan generatieve AI geeft. Hoe duidelijker de prompt, hoe bruikbaarder het resultaat.

Context

Wat de AI meeneemt uit wat je eerder in het gesprek zei. Daarom kun je een vervolgvraag stellen zonder alles te herhalen.

Copilot M365

De AI-assistent van Microsoft in Word, Outlook, Teams en de andere Office-apps. Werkt met een taalmodel en kan met ODH-gegevens werken waar jij toegang toe hebt.

Risico's

Hallucinatie

Als AI feiten of bronnen verzint en die presenteert alsof ze waar zijn.

Bias (vooroordeel)

Scheefheid in een AI-systeem doordat de trainingsdata niet representatief zijn. Kan tot discriminatie leiden.

Representatief

Een verzameling gegevens die een goede afspiegeling is van de werkelijkheid, zodat conclusies eerlijk zijn.

Automation bias

De neiging om aan te nemen dat een computer altijd gelijk heeft, ook als dat niet zo is.

Lekken van informatie

Gegevens die ongewild gedeeld, verloren of gewijzigd raken. Gaat het om persoonsgegevens, dan heet het een datalek.

Servers

Computers, vaak in grote datacenters, waar gegevens worden opgeslagen en verwerkt. Ze zijn verbonden met internet.

Verantwoord gebruik bij de overheid

AVG

De privacywetgeving die regelt hoe je met persoonsgegevens omgaat. Daar heb je een wettelijke grondslag voor nodig.

Aanbesteding

Het proces waarbij een overheidsorganisatie bedrijven vraagt een offerte in te dienen voor een opdracht.

IT/IV-professional

Collega's die je helpen met vragen over informatievoorziening en ICT. Je leidinggevende kan je naar de juiste persoon doorverwijzen.

Afkortingen

AI

Kunstmatige intelligentie (in het Engels: artificial intelligence). Computers die taken doen waar normaal denkwerk voor nodig is.

AVG

Algemene verordening gegevensbescherming: de Europese privacywet. Regelt hoe je met persoonsgegevens omgaat.

LLM

Large language model, oftewel taalmodel: de motor die tekst maakt door woord voor woord te raden wat volgt.

BSN

Burgerservicenummer: je persoonlijke overheidsnummer. Extra gevoelig, dus dat hoort niet zomaar in een AI-tool.

VvE

Vereniging van Eigenaren: de gezamenlijke eigenaren van een gebouw, die soms toestemming moeten geven voor een verbouwing.

IB&P

Informatiebeveiliging & Privacy: het loket bij ODH dat een datalek of beveiligingsincident beoordeelt. Hier komt je melding terecht.

CISO

Chief Information Security Officer: de collega die verantwoordelijk is voor de informatiebeveiliging binnen ODH.